Onderzoek 911

Oomen is werkzaam aan de Roosevelt Academy in Middelburg. Ze schreef onder meer over het gevecht om democratie in Afrika. Zie deze pagina bij Niza.

Haar reactie is onder volledig overgenomen.

Terugslaan lost niets op

Uit conflictstudies kunnen we leren dat we moeten luisteren waaróm bepaalde moslims het Westen zo haten, zegt Barbara Oomen.

Het was nooit zo uitgekiend, maar ik ben moeder van een echte 11/9-baby. Verwekt rond de tijd dat Radio Rivièra de berichten over golfbanen aan de Côte d’Azur onderbrak voor wat eerst een hoorspel leek: vliegtuig, WTC, vlammen. Geboren gelijktijdig met die hele babyboom in New York, gevolg van de stroomstoring op die fatale dag. Toen de eerste weeën inzetten, daverde in Nederland de moord op Fortuyn nog na. In wat voor wereld was mijn zoon beland?

Hij begon net te kruipen toen wij op de tv – we waren toen in Rwanda – zagen hoe de Amerikaanse troepen Irak binnendenderden.

Terug in Amsterdam las ik hem op een druilerige herfstdag een boekje voor in zijn crèche, toen een vader in tranen binnenkwam: hij had – met zijn dochter in het kinderzitje – gezien hoe Mohammed B. Theo van Gogh neerstak.

Nu, nu hij oud genoeg is om ’s nachts te dromen van de hand die wij voor onze mond slaan als de ochtendkranten berichten over de uitzetting van Ayaan Hirsi Ali, denk ik wel eens terug aan wat ik in zijn babyboek schreef. ‘Terwijl in ons eigen leven de zon alleen maar lijkt te schijnen, pakken de donkere wolken zich boven de wereld samen’, staat ergens tussen de foto’s van de eerste hapjes en stapjes. En ‘ik ben bang dat de mensen in de wereld gestopt zijn naar elkaar te luisteren’.

De aanslagen op het WTC waren natuurlijk een daverende klap in het gezicht van de westerse wereld. En wie zo’n klap krijgt kan drie dingen doen. Net zo hard terugmeppen. De andere wang toekeren. Maar ook vragen: waarom deed je dat eigenlijk? En luisteren, echt luisteren, naar het antwoord.

Wat is er nu aan de hand? Wie zijn de terroristen? Wat beweegt hen? Waarom? Het zijn vragen waarvoor in het angstige wij-zij denken van mensen als Bruce Bawer veel te weinig ruimte is. Het is leerzaam eens te kijken naar de lessen van de zogeheten conflictstudies. Een wetenschapsgebied dat, niet helemaal toevallig, sterk in opkomst is.

Leerstoelen polemologie worden vervangen door conflict-, rampen- of genocidestudies, studenten rechten ambiëren een master of conflict studies en NWO stelt miljoenen euro’s beschikbaar. Toch lijken de belangrijkste lessen van de conflictstudie geen rol te spelen in de benadering van wat nog te vaak wordt gezien als een clash of civilizations.

Wat zijn die lessen? Een: héél goed luisteren. Naar de waanzinnige haat tegen het Westen die klinkt in sommige huizen in Pakistan, Egypte of – inderdaad – Ede. De belediging proberen te zien in een ontbloot been, een serie als Sex and the City (ook te zien in de sloppenwijken van Jakarta en Bombay), een spotprent van Mohammed. Niet om meteen een sluier om te doen en porno te verbannen uit de samenleving, maar om stemmen te horen die niet alleen roepen om fundamentalisme – maar ook om hervorming en emancipatie.

Het WRR-rapport over de interpretatie van de sharia in landen als Marokko, Afghanistan en Nigeria staat er vol van. Wie goed luistert, begrijpt ook de rol die, naast geloofsfanatisme en de sharia, armoede en uitsluiting spelen bij de groeiende populariteit van extremisme. De armoede die een glimmende wolkenkrabber tot object van haat maakt, maar ook de uitsluiting die je voelt als je voor de zoveelste keer na een sollicitatie niet op gesprek mag komen, of als mensen naar hun tas grijpen wanneer ze je zien.

Les twee van de conflictologen: probeer je eigen positie duidelijk te maken. Voor het totale demasqué van de Nederlandse tolerantie lijkt alleen onverschilligheid in de plaats gekomen. Toch dwingt juist het huidige tijdsgewricht tot onderzoek naar onze grondwaarden. Onze: niet alleen van de blanke middenklassers, maar van het hele scala van oudgedienden met al hun uiteenlopende achtergronden en godsdiensten tot en met net genaturaliseerde Nederlanders.

Wat is er nog over van de open volksaard die Huizinga in 1934 roemde: ‘Wij hebben al de vensters van ons huis openstaan en laten er de zeewind en de landwind vrij door blazen’? Zo’n zelfonderzoek naar onze multiculturele identiteit en de grondwaarden die daarbij horen, had ook prima gekund in het kader van de Europese Grondwet, maar verzandde daar in een abstracte papierberg .

En dan les drie: in gezamenlijkheid zoeken naar een oplossing. Wie loopgraven betrekt, of verzandt in zwart-wit denken, verhardt het conflict of creëert een selffulfilling prophecy. Daarom was Bush’ uitspraak ‘You’re either with us or against us’ zo gevaarlijk. Net als het apocalyptische en simplistische kader waarin het conflict daarna werd geplaatst, en waarin Europa zo gemakkelijk meeging. De wereld van vandaag roept om fora voor overleg, en zowel Europa als de Verenigde Naties kunnen zo’n forum bieden. In dit kader is het extra zorgelijk dat naast lego, Deense melk en McDonald’s ook blauwhelmen steeds vaker gezien worden als pro-westerse imperialisten.

Met een oproep goed te luisteren, onze eigen waarden te expliciteren en in gezamenlijkheid te zoeken naar een oplossing wil ik het ‘probleem’ 11/ 9 niet bagatelliseren. Natuurlijk is er een groot probleem als goedopgeleide jongeren vanuit hun geloofsbeleving bommen ombinden om een trein vol medeburgers op te blazen. Maar met keihard terugvechten en wijzij- denken los je geen conflict op; dat weet zelfs dat jochie van vier.

Nog een laatste scène uit zijn peuterleven: in een rij op een Amerikaans vliegveld waar hij, net zoals de honderden mensen voor hem, per se zijn schoenen uit wilde doen. Zelf zag ik opeens de absurditeit van die miljoenen gecontroleerde schoenen en gescande flesjes shampoo, waarbij niemand praat met de mensen van wie die zijn. Wat trekt hen naar het Westen, wat drijft hen ervan weg? Wie die dialoog niet aangaat, maar meteen op de barricades springt, schept zijn eigen vijand. En, erger nog, zijn eigen conflict.

Barbara Oomen is universitair hoofddocent rechten aan de Roosevelt Academy in Middelburg.

-