Onderzoek 911

De emotionele toon die Schouten gebruikt bij het bespreken van alternatieve scenario-films zoals LCII valt op. Het stuk is onder, ter info, integraal overgenomen.

Hollywood stort zich voorzichtig op 9/11

donderdag 29 juni 2006

Door Willem Schouten

Direct na de aanvallen op het World Trade Center in New York en het Pentagon in Washington overheerste, zoals overal in de wereld, in Hollywood verwarring. Hoe moest hierop gereageerd worden?

Er verschenen patriottische films als Black Hawk Down en Behind Enemy Lines. Er waren zelfs filmmakers die zich door de politiek in Washington lieten inschakelen in denktanks om nieuwe aanslagen te voorkomen. Maar de gebeurtenissen van die fatale dag in september zelf? Daar hield men zich liever verre van.

Aan die terughoudendheid lijkt nu, met het eerste lustrum van 11 september 2001 om de hoek, een eind gekomen. Vandaag gaat United 93 van regisseur Paul Greengrass in première. De Engelsman neemt een verhaal aan de rafelrand van 9/11 onder de loep. Hij richt zich op de gebeurtenissen aan boord van het vierde gekaapte vliegtuig dat niet het Capitool bereikte, maar in een maïsveld in Pennsylvania neerstortte. Waarschijnlijk dankzij een opstand van passagiers die hadden vernomen wat er inmiddels in New York was gebeurd.

Later deze zomer komt dan ook nog World Trade Center uit. Van de beroemde liefhebber van complottheorieën Oliver Stone. En zoals de naam al suggereert duikt Stone wél vol overgave in de gebeurtenissen rond de torens die vielen. Met Nicolas Cage als centrale figuur richt de regisseur zich op de reddingsacties van een groep agenten die uiteindelijk onder het puin komen te liggen.

Stone en Greengrass waren beiden eind mei in Cannes tijdens het filmfestival om hun nieuwe films onder de aandacht te brengen. Greengrass' film was er ook te zien, van Stone's epos werden slechts de eerste twintig minuten vertoond. Beide filmmakers kwamen met gelijksoortige redenen voor hun keuze voor juist deze verhalen. "Films worden niet alleen gemaakt om ons te vermaken, maar ook om ons een beeld te helpen vormen van de wereld waarin we leven", aldus Greengrass.

Stone meende op zijn beurt dat geschiedenis ontstaat door de collectieve herinneringen van mensen. ,,Daar speelt film een rol in. Met deze film wilde ik eraan bijdragen dat de geschiedenis verteld wordt via de mensen die er echt bij waren. In dit geval dus de agenten die hun leven waagden om mensen te redden."

Nobele redenen, opgetekend uit mannen die zeer conciëntieus te werk zijn gegaan. Van Stone's film waren in Cannes zoals gezegd slechts de eerste twintig minuten te zien. Maar uit die beelden en de trailer is wel op te maken dat de normaal zo controversiële regisseur zich verre houdt van enige politieke implicaties. Hij richt zich volledig op de heldendaden van de mannen die op Ground Zero probeerden te redden wat er te redden viel.

Bij Greengrass is dat niet wezenlijk anders. De Engelsman, die in het verleden ook het debat niet schuwde in films als Bloody Sunday, laat wel zien hoe veel er fout ging bij de Amerikaanse autoriteiten die fatale ochtend. Hij toont ook de vastbeslotenheid van de kapers zonder veel opsmuk. Maar uiteindelijk is ook zijn film vooral een eerbetoon aan de mensen die stierven in dat gekaapte vliegtuig. Bredere implicaties blijven uit. Al houdt Greengrass er zelf een andere inschatting op na. ,,De passagiers van United 93 werden gedwongen om binnen een half uur stelling te nemen in een nieuwe wereld. Toen ze via hun telefoons doorkregen wat er in New York al was gebeurd, drong het besef door dat hun kapers aan een zelfmoordmissie bezig waren. Niemand had voor mogelijk gehouden dat vliegtuigen als wapens zouden worden gebruikt in een heilige oorlog. Dat kwam simpelweg niet in je op."

Volgens Greengrass kan de hele wereld vijf jaar later nog een voorbeeld aan hun reactie nemen. "De passagiers besloten met waardigheid het gevaar tegemoet te treden en de confrontatie aan te gaan. Ze staken niet hun kop in het zand: die optie hadden ze ook gewoon niet. In die houding zit een les voor ons allemaal, denk ik."

Daar heeft Greengrass, die zonder twijfel een indrukwekkende film maakte, volkomen gelijk in. En wie meer complottheorie in zijn filmdieet wil kan inmiddels ook wat 9/11 betreft iets verder verwijderd van Hollywood wel aan zijn trekken komen. Er was natuurlijk al Fahrenheit 9/11 van Michael Moore. Maar die film is uiteindelijk meer een anti-Bushpamflet dan een film die werkelijk de oorzaken en implicaties van het drama in New York onderzoekt.

Volgens de Amerikaanse traditie dat geen gedachte zo subversief is dat die niet aan celluloid kan worden toevertrouwd, doen er inmiddels de wildste theorieën de rondte. Op internet is de opinie dat de Amerikaanse geheime diensten wisten van de aanslagen zeer populair. In de documentaire Loose Change wordt zelfs beweerd dat de regering Bush zelf achter de aanslagen zat.

Er worden allerlei details uit opnames van de impact van de vliegtuigen en foto's van vliegtuigresten gebruikt om die theorie te onderbouwen. Het is allemaal zeer dubieus, suggestief en weinig overtuigend. Dat Donald Rumsfeld bij de aanval op het Pentagon aan de andere kant van het immense gebouw in zijn kantoor zat blijkt al reden genoeg voor de aanname dat hij de opdracht gegeven had.

Films als Loose Change lijken vooral voer voor rabiate idioten die Bush en zijn regering tot en met oversteken bij rood licht voor alle slechts in de wereld verantwoordelijk willen stellen. Dat neemt niet weg dat voor Amerikanen, aan welke kant van het politieke spectrum ze ook denken, de gebeurtenissen van 9/11 diep in het collectieve geheugen gegrift zit. De wereld is veranderd door wat er vijf jaar geleden in New York, Washington en niet te vergeten Pennsylvania gebeurde.

Het medium film mag daarvoor de ogen niet sluiten, vindt ook Greengrass. ,,Pas de generatie ná ons kan zonder vooroordelen en met een zekere relativering terugkijken op wat er gebeurde aan het begin van de 21e eeuw. Het belangrijkste dat wij op dit moment kunnen doen, is vragen stellen. Hoe kon dit gebeuren? Waarom is het gebeurd? Die handschoen moet de filmwereld op een verantwoordelijke manier oppakken."