Eerherstel voor ijzeren gordijn
of als het wordt bijgewerkt geef dan je e-mailadres in.
De PvdA moest de wens voor een onderzoek naar de politieke steun aan de Irak-oorlog inslikken. Wat valt er eigenlijk te verbergen? Joost Oranje geeft in NRC Handelsblad een overzicht.
Het was scherp verbaal geschut dat Bert Koenders, tegenwoordig PvdA-minister voor Ontwikkelingssamenwerking, maar destijds oppositioneel Tweede Kamerlid, op 30 juni 2004 in het parlement hanteerde. Ondemocratisch, noemde hij de opstelling van de regering, nadat toenmalig minister Kamp (Defensie, VVD) in een debat had duidelijk gemaakt dat er geen nadere informatie zou worden verstrekt waarom het kabinet-Balkenende in 2003 de oorlog tegen Irak politiek steunde. Het ijzeren gordijn is gevallen, stelde Koenders bitter vast.
Bijna drie jaar later is duidelijk dat ook mét Koenders en de PvdA in de regering dat gordijn voorlopig gesloten zal blijven. De sociaal-democraten hebben de altijd fel gepropageerde wens voor een onderzoek naar de Irak-kwestie in de onderhandelingen tijdens de vorming van het nieuwe kabinet moeten laten vallen. De formatie was wel de plek waar de PvdA een Irak-onderzoek had kunnen afdwingen, want in de Tweede Kamer is te weinig steun. Zelfs als de PvdA-fractie vóór zou zijn, is er geen meerderheid.
Waarom ligt zo'n onderzoek, dat in veel andere landen wél werd uitgevoerd, zo gevoelig? Of scherper: waarom is coalitiepartner CDA eigenlijk zo mordicus tégen waarheidsvinding naar de afwegingen die in 2003 leidden tot politieke steun aan de oorlog?
Vaststaat dat premier Balkenende een centrale positie inneemt. In zijn verzet tegen een onderzoek benadrukt de minister-president steeds dat de reden voor het verlenen van de politieke steun in de voortdurende weigering van Irak lag om VN-resoluties uit te voeren. Inderdaad was dat een rode draad in de argumentatie van de Nederlandse regering.
“We moeten de Duitsers duidelijk maken dat hun voormalige leiders worden berecht omdat ze de oorlog zijn begonnen, niet omdat ze hem hebben verloren.”
– Officier van Justitie Robert Jackson, 12 augustus 1945.
Maar dat neemt niet weg dat de zaak, óók in Den Haag, gecompliceerder lag dan alleen maar de schending van de resoluties. Nadien uitgelekte vertrouwelijke documenten, maar ook openbare bronnen, laten twee essentiële kwesties zien: de legitimiteit van de oorlog. En het vraagstuk over de massavernietigingswapens. Juist over deze twee aspecten bestaan nog veel onbeantwoorde vragen.
Neem de aanwezigheid en acute dreiging van de massavernietigingswapens. Voor de initiatiefnemers van de aanval, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, gaven die massavernietigingswapens de doorslag om militair in te grijpen. En hoewel Nederland de schending van de VN-resoluties door Bagdad onderstreepte, speelden de massavernietigingswapens ook hier.
Ingrijpen van de internationale gemeenschap, zei oud-minister van Buitenlandse Zaken De Hoop Scheffer vlak voor de oorlog, ligt voor mij nagelvast in de kwestie van de massavernietigingswapens. En Balkenende zelf stelde op 18 maart 2003, in het historische Kamerdebat waar de politieke steun werd uitgesproken: De essentie is echter de ontwapening van een agressor die massavernietigingswapens in zijn bezit heeft.
Die massavernietigingswapens zijn in Irak nooit gevonden. En inmiddels is ook duidelijk dat veel informatie van buitenlandse inlichtingendiensten onjuist was. Dat roept óók vraagtekens op over de Nederlandse opstelling. Want het kabinet heeft altijd ontkend dat Nederland klakkeloos gegevens van buitenlandse inlichtingendiensten overnam. Sterker, er is altijd beklemtoond dat Nederland een zelfstandige afweging maakte over het dreigingsbeeld van destijds. Waaruit bestond die Haagse afweging eigenlijk? Wat rapporteerden de eigen inlichtingendiensten bijvoorbeeld precies over de Iraakse dreiging? De inhoud van vertrouwelijke documenten van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), die NRC Handelsblad in juni 2004 publiceerde, geven in ieder geval aan dat de MIVD aanzienlijk genuanceerder dacht over de massavernietigingswapens dan de Amerikaanse en Britse leiders in hun conclusies deden blijken. Wat deed de regering daarmee? En waarom werden die nuances nooit met de Kamer gedeeld?
“Een aanvalsoorlog beginnen is de ultieme oorlogsmisdaad; alle andere worden er door veroorzaakt.”
- Neurenberg Oorlogstribunaal over aanvalsoorlogen
Soortgelijke vragen zijn er ook over de volkenrechtelijke legitimatie van de oorlog, die immers zonder expliciete resolutie van de VN-Veiligheidsraad werd ontketend. In het debat van maart 2003 zei Balkenende dat aan de Nederlandse steun een sluitende juridische redenering ten grondslag lag en dat aan de rechtsgrond is voldaan volgens internationaal recht. Intussen heeft een indrukwekkende lijst buitenlandse politici en deskundigen erkend dat er grote twijfels zijn bij de rechtmatigheid van de oorlog. Een belangrijk advies van de hoogste Britse juridisch adviseur, lord Goldsmith, bleek veel genuanceerder dan in 2003 naar buiten was gebracht. En de Amsterdamse hoogleraar en lid van de adviescommissie volkenrechtelijke vraagstukken prof. André Nollkaemper noemde de Nederlandse politieke steun aan de oorlog onlangs zelfs in strijd met de Grondwet.
Maar ook destijds waren er al twijfels, bleek uit eerder onderzoek van deze krant. De directies juridische zaken van zowel de ministeries van Defensie als Buitenlandse Zaken stelden vóór de oorlog notas op waarin ze helemaal geen sluitende juridische redenering zagen. Integendeel. Zo schreef Defensie dat alleen een mandaterende resolutie van de Veiligheidsraad kan dienen als grondslag voor een rechtmatige aanval. En Buitenlandse Zaken wees erop dat de bewuste resolutie 1441 niet per definitie kan worden opgevat als een machtiging tot het gebruik van geweld. Waarom legde de regering deze waarschuwingen terzijde? En waarom werden ze nooit aan de Kamer gemeld?
Een volledig beeld over de Nederlandse afweging om de oorlog politiek te steunen is er dus nog steeds niet. Bekend is wel dat er op verschillende departementen documenten liggen die daar wellicht meer duidelijkheid over kunnen verschaffen. De Tweede Kamer heeft daar ook om gevraagd, maar het vorige kabinet heeft die stukken nooit openbaar willen maken omdat het parlement reeds afdoende zou zijn ingelicht.
Zo blijven er vragen. En kunnen voorstanders van een onderzoek naar de Irak-kwestie de destijds gehanteerde beeldspraak van Bert Koenders over het gevallen ijzeren gordijn blijven gebruiken.
Reacties
Een Nederlandse oorlog is ook een oorlog
Marc Chavannes
De uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen in Nederland is met opluchting ontvangen in Washington. Weken moest de Amerikaanse regering er rekening mee houden dat een oppositionele meerderheid in de Eerste Kamer een parlementaire enquête zou instellen naar de Nederlandse deelname aan de Irak-oorlog. Dat gevaar lijkt geweken.
CDA, PvdA en ChristenUnie hebben hun meerderheid in de senaat behouden - tenzij leden van de nieuw gekozen Provinciale Staten op 29 mei afgaand op hun moreel kompas stemmen op Eerste Kamerkandidaten die beseffen dat deelname aan een oorlog per definitie geen oude koe is. In dat geval stemmen zij op kandidaten die willen weten hoe het kon gebeuren dat Balkenende cum suis in 2002 en 2003 politieke en militaire steun gaven aan een van de meest gênante westelijke missies sinds tijden. Tienduizenden doden en een ontwrichte regio zijn geen gemengde berichtjes.
Een moment van ethische helderheid is ook altijd mogelijk bij leden van het nieuwe kabinet en de Tweede Kamer: iedereen die beseft dat er grenzen zijn aan politiek gemak en coalitiecompromissen kan besluiten dat het Nederlandse volk in het reine moet komen met zijn recente oorlogsverleden. Daartoe moet het weten wat er werkelijk is gebeurd en op welke gronden. Goede bedoelingen waren er vast, VN-goedkeuring voor toekomstige vredesmissies is ook mooi, maar het neemt de noodzaak van waarheidsvinding niet weg.
Na uitvoerig speurwerk toonde Joost Oranje in deze krant in 2004 al aan dat de adviezen van de Nederlandse inlichtingendiensten en de beschikbare juridische opinies geen oorlog rechtvaardigden. Er waren kennelijk andere overwegingen, die wij niet kennen, die de regering motiveerden om volledig op de Amerikaanse koers te varen. Die overwegingen moeten sterk zijn geweest want Den Haag werkte zo (mét Blair) mee aan de Europese buitenlandspolitieke verlamming die voortduurt.
Er was dus wel wat aan de hand.
Hoe hartgrondiger en langer premier Balkenende zich verzet tegen openheid van zaken, des te sterker wordt het vermoeden dat hij zaken verbergt waar hij zich voor schaamt. Als daar geen sprake van is, wat let hem dan zelf met een uitvoerig en controleerbaar verslag te komen? Het belang van de Nederlandse veiligheidsdiensten? Die kunnen alleen maar winnen bij verder bewijs van hun prudentie. Bedreigt openheid de betrekkingen met de Verenigde Staten? Niet met het democratische Amerika.
Vindt Balkenende het pijnlijk toe te geven dat hij zich heeft laten inpakken door de destijds in Den Haag opererende Amerikaanse ambassadeur Sobel? Die wond de Nederlandse minister-president naar verluidt om zijn vinger. Kan zijn, iedereen was eens jong en onervaren. Erger, als er ook maar iets waar is van de hardnekkige aantijging dat Jaap de Hoop Scheffer zijn benoeming en herbenoeming als secretaris-generaal van de NAVO te danken heeft aan Nederlands kritiekloze steun aan de Irak-oorlog, denkt Balkenende dan echt zijn reputatie te redden door een doofpot van Capelle tot Delfzijl te bouwen? En waarom zou Wouter Bos na zijn zoveelste dreunende electorale meevaller verdere schade riskeren door het CDA van een probleem af te helpen? Het is politiek voor politici die in het niet valt bij het zuiveren van het nationaal geweten.
Premier Balkenende toonde zich woensdagavond verheugd dat hij nu zonder deze en andere zorgen over de meegaandheid van de Eerste Kamer aan de slag kan. Blij samen voorwaarts zal hem niet blijvend lukken als hij geen open kaart speelt met zijn eigen volk. Wie fouten maakt, uitlegt hoe het is gekomen en zijn excuses aanbiedt bouwt meer gezag op dan wie met één grijsgedraaid formeel smoesje blijft hopen dat het ergste wordt vergeten.
Vergeet het maar.
In Groot-Brittannië loopt minister-president Blair op zijn laatste politieke benen omdat hij torenhoog inzette op de speciale band met Amerika, misgokte én jokte. Als er een volwassen oppositie was geweest, dan zat Blair allang in de mantelzorg van Margaret Thatcher. Zelfs in de Verenigde Staten is de ban van verblindend patriottisme gebroken. De kiezer heeft in november zijn afkeuring over het Irakbeleid uitgesproken. De schijnwerpers van de volgende verkiezingen beletten de Democraten hun nieuwe meerderheden om te zetten in daden, maar ook zonder dat zet de regering-Bush haar zelfexecutie voort.
Deze week werd Lewis Libby, de stafchef van de machtige vicepresident Cheney en daarmee ongeveer de nummer vier van het Witte Huis, schuldig bevonden aan meineed en obstructie van de rechtsgang. Veel details van de zaak zijn nog mistig maar de affaire draait om het opkrikken van het bewijs dat Saddam Hussein gereed stond met chemische en kernwapens. Wie dat spel doorprikte kon rekenen op laster uit het Witte Huis.
Alsof dit vonnis niet vernietigend genoeg was hield het Congres in Washington deze week hoorzittingen om inzicht te krijgen in het ongebruikelijke ontslag van acht federale officieren van justitie. Toevallig waren de meesten verwikkeld in strafrechtelijke onderzoeken naar gevallen van politieke corruptie. Een van hen vertelde dat hij thuis was opgebeld door een Republikeinse senator uit New Mexico die vroeg waarom hij niet ophield met zulke ongepaste onderzoeken. Senator Pete Domenici is opeens minder zeker van zijn herverkiezing in 2008.
De twee affaires passen in de schemerfase van een regering die zes jaar lang een verwrongen kijk op de werkelijkheid heeft gecombineerd met minachting voor de grondregels van de democratische rechtsstaat.
De feiten in het Midden-Oosten werden door vicepresident Cheney en de vorig najaar eindelijk ontslagen minister van Defensie Rumsfeld zo besteld dat zij een oorlog rechtvaardigden. De aanslagen van 11 september 2001 boden het perfecte alibi maar zelfs toen waren deze meesters van het universum niet in staat een effectieve oorlog te voeren.
Opnieuw bleken zij immuun voor deskundig advies.
Dit alles is geen loos rondje Americana. Het is de oorlog van dit regime, want zo kan de Bush-boel langzamerhand wel worden betiteld, waar het kabinet- Balkenende zich schaapachtig aan heeft uitgeleverd.
Amerika mag in het algemeen nog steeds de betere veiligheidsgarantie voor Nederland bieden. Niet zonder aanzien des persoons. Leugens blijven leugens. Onze bijdrage was bijna irrelevant, maar dit beetje is wie wij zijn en waar wij verantwoordelijk voor zijn. Een Nederlandse oorlog blijft een oorlog.
@Marc, je verhaal is duidelijk en helaas, juist, denk ik. Zeker wat betreft het bezoek van J.P. Balkenende en J. de Hoop Scheffer aan onze grote vriend aan de andere kant van de oceaan! Het vermoeden bestaat bij mij inderdaad, uit het handjeklap, over de politieke goedkeuring van de inval in Irak en deelname aan een "vredes en opbouwmissie" in Irak en Afghanistan en de benoeming van J. de Hoop Scheffer als Secretaris Generaal van de NAVO! Is tenslotte een hoge functie voor een Nederlander en gooit ook nog wat gewicht in de schaal! De bijna 3000 doden van de aanslagen op het WTC, Pentagon en Pennsylvania, vindt ik al te veel van het "kwade", maar daar komen nog eens ontelbare slachtoffers bij! Maar zeker als Christen, Democraat, heeft onze minister president een behoorlijke zure Appel in zijn nachtelijke rust te verwerken, denk ik! Slaapt hij echter rustig, dan is hij geen Christen, Democraat is hij zeker niet, dan is de conclusie, hij ook geen last heeft van een zure Appel! Dit is de juiste conclusie, want die zure Appel, legt hij bij de Nederlandse soldaat, die zijn leven geeft voor de benoeming van een Nederlandse Secretaris Generaal van de NAVO, een vechtmissie i.p.v. een opbouwmissie, waar deze troepen n.m.i. niet op toegerust, laat staan getraind zijn, het was tenslotte een "opbouwmissie"!
Als ik nu eens puur en persoonlijk, naar mijzelf kijk, wat ik gelezen en gezien heb over "Operation Northwoods", het PNAC rapport en "Rebuilding America's Defense, ik ben geen Professor, Doctorandus of wat dan ook, maar ik laat mijn gezonde verstand werken, dan schiet iedereen hier toch gaten in! Ondanks mijn 54 jaar en volgens mijn werkgever niet meer capabel om mijn functie te vervullen, maar wel goed genoeg om langer door te werken? Jan Peter, weet je wat je van mij kan, een hele hoge boom in, met je normen, je waarden (die jezelf kennelijk niet hebt) of die je zondags in de kerk aflegd omdat een hogere macht, deze van je overneemt zodat je rustig kan slapen! Maar je moet vooral denken dat je goed bezig bent?